عید قربان؛ میراث ناملموس جهانی/ نگاهی اجمالی به آیین‌های جشن عید قربان در سفرنامه‌های فرانسوی و ایتالیایی عصر صفوی

یادداشت عضو هیات علمی دانشگاه مازندران با عنوان:

 عید قربان؛ میراث ناملموس جهانی/ نگاهی اجمالی به آیین‌های جشن عید قربان در سفرنامه‌های فرانسوی و ایتالیایی عصر صفوی

       به گزارش روابط عمومی دانشگاه مازندران، دکتر حسن هاشمی عضو هیات علمی گروه باستان شناسی دانشکده هنر و معماری، در یادداشتی به مناسبت فرا رسیدن عید سعید قربان با عنوان" عید قربان ؛ میراث ناملموس جهانی/ نگاهی اجمالی به آیین‌های جشن عید قربان در سفرنامه‌های فرانسوی و ایتالیایی عصر صفوی"، به تشریح آداب و رسوم این عید بزرگ در طول تاریخ پرداخت.

       متن کامل این یادداشت را در زیر مشاهده می‎کنید:

عید قربان ؛ میراث ناملموس جهانی

(نگاهی اجمالی به آیین‌های جشن عید قربان در سفرنامه‌های فرانسوی و ایتالیایی عصر صفوی)

      عید قربان، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اعیاد جهان اسلام در تصمیمی تاریخی و فرهنگی، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در چهل‌وسومین کنفرانس عمومی خود که در شهر تاریخی سمرقند ازبکستان برگزار گردید  به عنوان  میراث معنوی جهان اسلام  شناخته شد . این عید بزرگ که ریشه در سنت‌های دینی مسلمانان دارد، در طول قرن‌ها افزون بر بُعد عبادی، به بخشی از فرهنگ اجتماعی و آیینی ملت‌های اسلامی تبدیل شده است. در ایران عصر صفوی نیز عید قربان از جمله آیین‌هایی بود که با شکوه فراوان برگزار می‌شد و انعکاس آن را می‌توان به‌روشنی در سفرنامه‌های سیاحان اروپایی مشاهده کرد. در میان این روایت‌ها، گزارش‌های ژان شاردن جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا او با دقت و جزئی‌نگری کم‌نظیر، بسیاری از آیین‌ها و مراسم ایرانیان را ثبت کرده است.

     دوره صفوی را می‌توان یکی از مهم‌ترین ادوار شکوفایی آیین‌های مذهبی در ایران دانست. حکومت صفوی با رسمیت بخشیدن به تشیع، تلاش فراوانی برای گسترش شعائر دینی و برگزاری باشکوه اعیاد اسلامی انجام داد. در چنین فضایی، عید قربان تنها یک مناسبت مذهبی نبود، بلکه به رویدادی اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی تبدیل شده بود. شهرهای بزرگ ایران، به‌ویژه اصفهان، در روزهای منتهی به عید حال و هوایی متفاوت پیدا می‌کردند؛ بازارها رونق می‌گرفت، مردم لباس‌های نو تهیه می‌کردند و فضای شهرها آکنده از شور و نشاط عمومی می‌شد.

    ژان شاردن که در سده هفدهم میلادی چندین بار به ایران سفر کرد و سال‌ها در اصفهان اقامت داشت، در سفرنامه مشهور خود توصیف‌هایی ارزشمند از آیین‌های عید قربان ارائه کرده است. شاردن، برخلاف بسیاری از سیاحان اروپایی، تنها به توصیف ظاهری مراسم اکتفا نمی‌کند، بلکه به روح اجتماعی و فرهنگی این آیین نیز توجه نشان می‌دهد. او می‌نویسد که مردم ایران از چند روز پیش از عید، خود را برای برگزاری جشن آماده می‌کردند. بازارها مملو از جمعیت می‌شد، پارچه‌فروشان و زرگران رونق می‌یافتند و خانواده‌ها برای دید و بازدید و پذیرایی از مهمانان تدارک می‌دیدند.

     به روایت شاردن، صبح روز عید قربان مردم از نخستین ساعات بامداد، دسته‌دسته رهسپار میدان‌ها و مساجد می‌شدند تا نماز عید را به‌جا آورند. او از حضور گسترده مردم در نماز عید شگفت‌زده شده و می‌نویسد که این اجتماع عظیم، تصویری از وحدت و همبستگی جامعه ایرانی را به نمایش می‌گذاشت. پس از پایان نماز، مراسم قربانی آغاز می‌شد و خانواده‌ها بسته به توان مالی خود، گوسفند، گاو یا شتر قربانی می‌کردند.

      اما مهم‌ترین بخش روایت شاردن درباره عید قربان، توصیف مفصل او از آیین «شترکُشان» است؛ رسمی که در دوره صفوی، به‌ویژه در اصفهان، با شکوه فراوان برگزار می‌شد. شاردن با دقتی کم‌نظیر جزئیات این مراسم را شرح می‌دهد. به گفته او، شتر قربانی را پیش از مراسم با پارچه‌های رنگارنگ، گل، زنگوله و زیورهای گوناگون می‌آراستند. سپس حیوان را در میان جمعیت و همراه با صدای طبل، نقاره و شیپور در خیابان‌ها و میدان‌های شهر می‌گرداندند. مردم با هیجان فراوان به تماشای این مراسم می‌آمدند و فضای شهر حالتی جشن‌گونه به خود می‌گرفت.

     شاردن اشاره می‌کند که گاه هزاران نفر در میدان نقش جهان اصفهان گرد می‌آمدند تا مراسم شترکُشان را تماشا کنند. او این صحنه را نوعی نمایش عمومی و آیینی توصیف می‌کند که در آن، مذهب، سنت و مشارکت اجتماعی درهم می‌آمیزد. به نوشته او، پس از گرداندن شتر در میدان، فردی که مسئول اجرای مراسم بود، با تشریفاتی خاص حیوان را قربانی می‌کرد و سپس گوشت آن میان مردم، به‌ویژه نیازمندان، تقسیم می‌شد.

    در روایت شاردن، نکته‌ای که بارها تکرار می‌شود، نقش اجتماعی قربانی است. او می‌نویسد که بسیاری از مردم، حتی اگر توان مالی چندانی نداشتند، تلاش می‌کردند در این روز سهمی در قربانی و اطعام فقرا داشته باشند. از نگاه او، عید قربان در ایران صفوی تنها یک مناسک دینی نبود، بلکه روزی برای همدلی، بخشش و تقویت پیوندهای اجتماعی به شمار می‌رفت.

    در کنار شاردن، پیترو دلا واله نیز در سفرنامه خود به آیین‌های عید قربان اشاره کرده است. دلا واله از شکوه مراسم عمومی، حضور مردم در میدان‌ها و توزیع گسترده گوشت قربانی میان فقرا سخن می‌گوید. او به‌ویژه تحت تأثیر روحیه نوع‌دوستی ایرانیان قرار گرفته و می‌نویسد که در روز عید قربان، فقرا و نیازمندان در شهر احساس تنهایی و محرومیت نمی‌کردند؛ زیرا بسیاری از خانواده‌ها بخشی از قربانی خود را به آنان اختصاص می‌دادند.

    برخی پژوهشگران معاصر بر این باورند که آیین شترکُشان در عصر صفوی، افزون بر جنبه مذهبی، کارکردی سیاسی و اجتماعی نیز داشت. دولت صفوی از برگزاری باشکوه این مراسم برای نمایش اقتدار مذهبی و تحکیم هویت شیعی استفاده می‌کرد.​​​​​​​

     حضور شاه یا نمایندگان حکومت در برخی مراسم عمومی عید قربان، بر اهمیت این آیین می‌افزود و آن را به بخشی از نمایش قدرت و انسجام حکومت تبدیل می‌کرد. گزارش‌های شاردن نشان می‌دهد که میدان نقش جهان اصفهان در ایام عید قربان به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تجمع مردمی تبدیل می‌شد. او از ازدحام جمعیت، صدای نقاره‌ها، حرکت دسته‌های مردمی و شور عمومی شهر، تصویری زنده ارایه می‌دهد. حتی در برخی توصیف‌ها، شاردن از کودکان، فروشندگان دوره‌گرد و مردمی سخن می‌گوید که ساعت‌ها پیش از آغاز مراسم در میدان حاضر می‌شدند تا جای مناسبی برای تماشا پیدا کنند. در کنار مراسم شترکُشان، سفرنامه‌های اروپایی به دیگر آیین‌های عید قربان؛ از جمله چراغانی بازارها، دید و بازدیدهای خانوادگی، برگزاری ضیافت‌های عمومی و کمک به نیازمندان نیز اشاره کرده‌اند. بسیاری از ثروتمندان و بزرگان شهر در این روز، سفره‌های اطعام برپا می‌کردند و مردم را به غذا دعوت می‌نمودند. همین جنبه‌های اجتماعی سبب شده بود که عید قربان در ذهن سیاحان اروپایی، تصویری فراتر از یک جشن مذهبی پیدا کند. بازخوانی سفرنامه‌های فرانسوی و ایتالیایی عصر صفوی نشان می‌دهد که آیین‌های مذهبی در ایران آن دوره، پیوندی عمیق با فرهنگ عمومی و حیات اجتماعی مردم داشته‌اند. عید قربان نیز در همین چارچوب، افزون بر بُعد عبادی، به عرصه‌ای برای نمایش همبستگی اجتماعی، بخشش و مشارکت عمومی تبدیل شده بود. روایت‌های دقیق شاردن و دیگر سیاحان اروپایی، امروز نه تنها اسناد تاریخی ارزشمند، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی ایران به شمار می‌روند.

روابط عمومی دانشگاه مازندران​​​​​​​